گزارش نشست کمک به حل مشکلات کشور با عنوان «آسیب‌شناسی تأخیر ازدواج جوانان و تدوین توصیه‌های سیاستی»

 نشست کمک به حل مشکلات کشور با عنوان «آسیب‌شناسی تأخیر ازدواج جوانان و تدوین توصیه‌های سیاستی» در تاریخ 15 آذرماه 1404 در پژوهشکدۀ فرهنگ و ارتباطات با حضور اعضای هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی آقایان دکتر احمد برجعلی، دکتر کیومرث فرحبخش، دکتر احمد غیاثوند، دکتر جواد خدادادی و رئیس ستاد زنان و خانواده شورای عالی انقلاب فرهنگی سرکار خانم دکتر فهیمه فرهمند‌پور برگزار شد.

خلاصه مطالب مطرح شده در نشست به این شرح می‌باشد:

پدیده دیر ازدواجی تک‌بعدی نیست و نیازمند نگاه چندوجهی و ترکیبی است، ابعاد روانشناختی، خانوادگی، اقتصادی و فرهنگی اجتماعی در این پدیده مشهود است که در صورت استمرار، پیامدهای امنیتی، روانی، خانوادگی و اجتماعی درازمدت برای جامعه در پی خواهد داشت و لزوم مداخلات فنی و هدفمند را نشان می دهد. سبب شناسی مساله از منظر روان شناختی نشان می دهد که ترس از دست دادن آزادی‌های فردی و ترس از عدم توانایی در مدیریت مالی زندگی، کمال‌طلبی افراطی در انتخاب همسر،طرحواره‌ها و سبک‌های دلبستگی ناسازگار، طرحواره محرومیت هیجانی، طرحواره نقص و شرم، سبک دلبستگی ناایمن و وابستگی عاطفی به خانواده مبدأ مهمترین سبب سازهای دیرازدواجی محسوب می شود. از منظراجتماعی تغییرات گسترده سبک زندگی، گسترش ارزش‌های فردگرایانه، نگرش بدبینانه به ازدواج، گرایش به هم خانگی بدون ازدواج، دگرگونی انتظارات جوانان از ازدواج، تحول در نقش‌های جنسیتی، افزایش سال‌های تحصیل، تورم بالا و هزینه‌های سنگین شروع زندگی و مدیریت خانوار، نقص در فرآیند همسرگزینی، نبود مراکز علمی، مطمئن و ناظر علمی برای مشاوره قبل از ازدواج و هم‌چنین کم رنگ شدن شبکه‌های سنتی همسریابی و تشریفاتی شدن ازدواج از مهمترین زمینه های اجتماعی دیرازدواجی بیان شد. از منظر خانوادگی سبب شناسی نشان می دهد که خانواده‌ها در قبال ازدواج فرزندان، حساسیت و مسئولیت گذشته را ندارند و از سوی دیگر، جوانان نیز تجربه بین‌نسلی را نمی‌پذیرند. خانواده‌ها، هم به دلیل سخت‌گیری و انتظارات بالا و هم با انتقال ترس از ریسک‌پذیری به فرزندان، مانع ازدواج می‌شوند. تمرکز بیش از حد بر فرم و تشریفات ازدواج به جای کارکرد اصلی و محتوای رابطه زوجی هزینه تشکیل خانواده را بالا برده است. از منظر حاکمیتی، خطای سیاست‌گذاری در تفکیک "ترویج" و "تسهیل" ازدواج مساله جدی است. سیاست‌گذاران به اشتباه فرض کرده‌اند که ازدواج، مطلوب همه‌ی جوانان است و مشکل صرفاً تسهیلاتی است (تمرکز صرف بر تسهیل). در حالی که ازدواج امروز دغدغه‌ی بخش عمده‌ی دانشجویان نیست و بخش قابل توجهی از جوانان ازدواج امرز ارزشمند و مطلوبشان نیست. این رویکرد موجب نادیده گرفتن فرهنگ‌سازی و ارزش‌گذاری (ترویج) تشکیل خانواده شده است. برتری هزینه‌ها بر فواید در نظام انتخاب جوانان: ازدواج یک انتخاب مبتنی بر مطلوبیت و نظام ارزشی است. جوانان امروزی، فایده‌ی تشکیل خانواده (مانند ایجاد رابطه پایدار و امن) را در مقابل هزینه‌های گزاف (نظیر تعهدات، مهریه‌های سنگین و هزینه‌های اولیه) اندک می‌بینند.

در ارتباط با اینکه چه می توان کرد؟ بررسی نظرات کارشناسی نشان داد که توصیه ها حول چهار محور مهم می چرخد که هر محور دارای بخش های مشخص خود است. توصیه های حل مساله بر اساس سبب شناسی موجود معطوف می شود به:

1. سیاست‌های اقتصادی-حمایتی(کاهش موانع عینی)
2. سیاست‌های فرهنگی-ترویجی(کاهش موانع ذهنی)
3. سیاست‌های حکمرانی و اجرایی (ضمانت اجرا و نظارت)
4. سیاست‌های مشاوره‌ای و آمایشی (تقویت مهارت و کاهش ریسک)

• تقویت نقش مردمی خانواده‌ها: دولت باید به تصریح نقش خانواده کمک کند تا خانواده‌ها نسبت به مقوله ازدواج حساس شده و احساس مسئولیت ملی و مردمی داشته باشند.
• تأکید همزمان بر دوگانه "ترویج و تسهیل": سیاست‌گذاری‌ها باید مبتنی بر دوگانه ترویج و تسهیل باشند.
• ارزش‌گذاری و کار فرهنگی بنیادین: باید با کار فرهنگی و ارزش‌گذاری تشکیل خانواده، کاری کرد که ازدواج دوباره به دغدغه و مسئله‌ی جوانان و خانواده‌ها تبدیل شود.
• ایجاد مراکز مطمئن و علمی "مشاوره قبل از ازدواج": تشکیل این مراکز تحت نظارت علمی به منظور تصحیح نقصان های روانی افراد، تصحیح نگرش های معیوب نسبت به ازدواج و لینک کردن علمی افراد.
• تسهیل سخت‌گیری‌ها و ترویج واقع‌گرایی: باید زمینه‌های ذهنی برای پذیرش زندگی مشترک آماده و سخت‌گیری‌های خانواده‌ها  توسط رسانه های رسمی و غیر رسمی تسهیل شود.
• تعدیل ترس از طلاق: باید با نگاهی واقع‌بینانه‌تر، ترس از برچسب طلاق را تعدیل نمود.
• توسعه مسئولیت اجتماعی نهادهای مدنی و خانواده‌ها برای پاسخگویی به عاملیت و انتخاب فردی، در حوزه برابری جنسیتی، فراهم‌سازی فرصت‌های شغلی عادلانه و باز توزیع مسئولیت‌های خانوادگی.

بنابراین می توان چنین جمع بندی که در مساله تاخیر ازدواج  با در نظر گرفتن لایه های مختلف شکل هنده این پدیده،اتخاذ نگاه کل نگرانه و چند وجهی در حل مساله ضرورت دارد. لازم است نهادهای رسمی و غیر رسمی(دولت و ملت) با کمک به برطرف نمودن موانع عینی و ذهنی، ترویج و تسهیل ازدواج را در اولویت اقدامات فرهنگی اجتماعی خود قرار دهند.