گزارش نمایش مستند ایرانشهر در کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبائی

باسمه تعالی

گزارش نمایش مستند ایرانشهر در کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبائی

قسمت اول مستند «ایرانشهر» تازه ترین اثر حسین دهباشی درباره جنگ 12 روزه رژیم صهیونیستی بر علیه ایران، در تاریخ سه شنبه 27 آبان 1404 در کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبائی با حضور مستندساز، احسان هوشمند، ایران شناس و پژوهشگر اقوام، سرکارخانم دکتر تیشه یار معاون پژوهشی دانشگاه، دکتر علیپور حافظی رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه و حدود 15 نفر از اعضای هیات علمی، دانشجویان دانشگاه و دیگر مهمانان علاقمند از خارج دانشگاه از ساعت 18 تا 20 اکران شد. در این نشست احسان هوشمند، ایران شناس و پژوهشگر مطالعات قومی، نیز درباره اهمیت بازخوانی این رخداد سخن گفت و در پایان، جلسه پرسش و پاسخ با حضور دانشجویان برگزار شد.

در ابتدای این نشست دکتر احسان موحدیان دبیر نشست، توضیحاتی در مورد برنامه زیست شبانه دانشگاه ارائه کرد و افزود: «برای رونق بخشیدن به اجرای این برنامه در کتابخانه مرکزی دانشگاه طرح هایی در نظر گرفته شده که یکی از آنها نمایش قسمت هایی از مستند ایرانشهر است که برای پخش آماده شده است. وی توضیح داد که در آینده حتما دوقسمت از این مستند که با حضور آقای دکتر هادی خانیکی و خانم دکتر تیشه یار تهیه شده اند نیز در دانشگاه نمایش داده خواهند شد.

اظهارات آقای دهباشی

در ادامه حسین دهباشی، مستندساز این مجموعه، خطاب به حضار گفت: «یک هیات علمی دانشگاه، وقتی دانشجویش پژوهشی تحویل می دهد که دقیق نباشد، می تواند آن را اصلاح کند. اما در حوزه رسانه های جمعی، مثل مستندسازی، ما همیشه چنین امکانی نداریم. اینجا بخشی از دقت و جزئیات از دست می رود، چون مخاطب عمومی قرار است ببیند و قانع شود. بهترین کاری که مستند می تواند بکند، این است که مخاطب را ترغیب کند که سوال بپرسد؛ در دانسته های محکم دیروزش تردید کند و پیگیر پاسخ در منابع علمی شود». او افزود: «موضوعی که امروز درباره اش حرف می زنیم، موضوعی است که برایش چندین پایان نامه دکتری نوشته شده اما هنوز جای بحث بسیار دارد».

دهباشی بخش مهمی از صحبت های خود را به مسئله «نفوذ» اختصاص داد؛ مفهومی که به گفته او در جنگ 12روزه، کلید بسیاری از ناشناخته هاست. او گفت: «جنگ 12روزه مثل هر جنگ دیگری عبرت های خودش را داشت. ما فکر می کردیم مشکلاتی وجود داشته باشد؛ فکر نمی کردیم این قدر جدی باشد، اما بود. مهم ترینش پدیده نفوذ بود. وقتی اولین هواپیمای دشمن وارد خاک ایران شد، آخرین رادار ما قبل از آن خاموش شده بود».

دهباشی با اشاره به آماری تکان دهنده افزود: «سوال این است، آیا ابعاد این نفوذ فقط نظامی بود؟ آیا فقط پدافند نظامی ما خاموش شده بود؟». او با طرح پرسش های پی درپی، دامنه این «خاموشی» را فراتر از حوزه نظامی دانست: «به نظر من پدافندهای دیگری هم خاموش شده اند. در اقتصاد، فرهنگ، تبلیغات و... امروز فقط در عرصه نظامی آتش بس اتفاق افتاده. در بقیه عرصه ها جنگ با تمام قوت ادامه دارد».

دهباشی سپس به نکته ای اشاره کرد که بسیاری از حاضران را غافلگیر کرد: «یک تحلیل نظامی شنیدم که من را به شدت شگفت زده کرد. گفتند همه هواپیماهای اسرائیلی اف35 نبودند که ما نتوانیم بزنیم. حدود 60 درصدشان از نظر عمر و تکنولوژی قابل انهدام بودند؛ اگر رادار کار می کرد». او با طرح پرسشی کلیدی گفت: «وقتی رادار خاموش است، سوالی پیش می آید که چرا خاموش است؟ نادانی؟ غفلت؟ یا نفوذ؟ ما معمولا خوش بینانه می گوییم نادانی. اما آیا همیشه همین است؟».

دهباشی در پایان بخش خود درباره مشکل اصلی اکران «ایرانشهر» توضیح داد: «از لحظه ای که فیلم شروع می شود تا آخر، از خودتان بپرسید چرا این مستند پخش نمی شود؟ ساترا مخالفت کرده؛ با چه معیاری؟ من خواهش می کنم از خودتان بپرسید چرا کاری که حتی هزینه ای هم برای کسی ندارد، امکان انتشار پیدا نمی کند؟».

اظهارات آقای هوشمند

پس از سخنان حسین دهباشی، نوبت به احسان هوشمند، ایران شناس و پژوهشگر مطالعات قومی، رسید؛ کسی که سال هاست درباره ریشه های درگیری های قومی و سیاسی در ایران مطالعه می کند. او گفت: «سال 82 ویژه نامه ای درباره بازبینی تجارب درگیری های ابتدای انقلاب در کردستان منتشر کردم. در آن، همه دیدگاه ها آمده بود؛ از اعضای دولت موقت گرفته تا استانداران وقت و منتقدان. اما ناگهان یک نهاد ما را احضار کرد که چرا چنین کاری کردید؟».

هوشمند افزود: «من از همان ها پرسیدم شما چرا نمی خواهید ببینید؟ چرا نمی خواهید دیگران بخوانند؟ چیز خاصی گفته نشده؛ فقط مرور اسباب و علل جنگ بوده. اما ما در این کشور عادت کرده ایم که ندانیم و نگذاریم دیگران هم بدانند». او در ادامه به مسئله انتشارنیافتن مستند «ایرانشهر» اشاره کرد: «آقای دهباشی درست می گوید. در هر جای دنیا چنین مجموعه ای قانونی منتشر می شود. ایشان حتی دقت کرده و دقایقی را کم کرده تا حساسیت ها برانگیخته نشود. اما باز هم اجازه پخش نمی دهند».

هوشمند با اشاره به پرسش هایی که از روزهای نخست جنگ در ذهنش شکل گرفته، گفت: «روزهایی که جنگ بود، من مدام از خودم می پرسیدم چرا این جنگ رخ داد؟ می شد رخ ندهد. این سوال هنوز هم پابرجاست».

او سپس توضیح داد که چطور برخی روایت ها تصویر جنگ را پیچیده تر می کند. «در شبکه های مجازی دیدیم که مردم مغان و مازندران می گفتند هواپیماها از شمال وارد ایران می شوند. این در حالی است که اسرائیل از شمال ایران خیلی دور است. پس ورود از کجا بوده؟ جمهوری آذربایجان؟ دریای کاسپین؟ این پرسش ها ساده نیستند». او با اشاره به تحرکات برخی جریانات سیاسی در خارج از کشور، افزود: «یک جریان قومی، پیش از آغاز جنگ در آمریکا گفته بود سهم ما چه می شود؟ این یعنی برخی نیروها دنبال تعریف سهم از بحران بودند».

هوشمند برای توضیح اهمیت تحقیقات اجتماعی و قومی، خاطره ای از کودکی اش روایت کرد: «من در شهری بزرگ شدم که خودم اهلش نبودم. شهری با همسایگی ترک ها، شیعیان، سنی ها، بهائیان، مسیحیان و... . جامعه ای متنوع، اما هم زیست».

او گفت: «بعد از انقلاب، یک حادثه ساده، یک شایعه و یک گلوله، ناگهان مردم را روبه روی هم قرار داد. 58 نفر کشته و ده ها نفر مجروح شدند. کسانی که دیروز دوست و همسایه بودند، یک شبه به جان هم افتادند. چرا؟». او مثالی دیگر آورد: «ماجرای نقده در فروردین 58. هنوز زخم آن حادثه در شهر وجود دارد. همان مردمی که در هم تنیده بودند، ناگهان به جان هم افتادند».

هوشمند سپس با تاکید گفت: «ما برای فهم این وقایع نهاد نداریم. دانشگاه ها به این موضوعات توجه نمی کنند. مطالعه نمی کنیم و بعد تعجب می کنیم چرا تاریخ تکرار می شود».

هوشمند در ادامه گفت: «جای جای ایران، پیوندهای خونی در هم تنیده است. 10 نسل که عقب برویم، همه ما ترکمن، کرد، بلوچ یا عرب هستیم. این سرزمین از رشته های انسانی به هم بافته شده و گسستن این رشته ها آسان نیست». او افزود: «دلیل ورود من به این مباحث همین دغدغه هاست. جنگ 12 روزه فقط یک جنگ نبود؛ فرصتی برای بازاندیشی درباره پیوندهای مان بود».

در پایان نشست، خانم مرآت بهنام به عنوان تهیه کننده و مجری طرح «ایرانشهر» توضیحاتی درباره ساختار مجموعه ارائه کرد. او گفت که این مستند فقط روایت جنگ نیست، بلکه مجموعه ای است که با حضور 17 کارشناس برجسته در حوزه های مختلف ساخته شده است. از سیدمحمد بهشتی درباره معنای ایران، دکتر احسان هوشمند درباره اقوام ایرانی، دکتر ماندانا تیشه یار درباره دیپلماسی عمومی، تا سردار علایی درباره پاسخ گویی نظامی، و منصور ضابطیان درباره هنر درمانی؛ پرسش هایی که هنوز پابرجاست.

پس از اکران مستند، این نشست با پرسش های مهمانان پایان یافت. یکی از مهم ترین محورهای پرسش مهمانان گره زدن اندیشه چپ و سوسیالیسم به تجزیه طلبی در ایران بود و برخی مهمانان معتقد بودند تجزیه طلبی در ایران تنها ریشه در چپ گرایی ندارد، ولی آقای هوشمند به طور جدی این ایده را رد کرد و توضیحات مفصلی نیز در مورد ریشه های تاریخی و هویتی تجزیه طلبی انواع احزاب چپ گرا در ایران ارائه کرد.