گزارش نشست علمی «مسئله‌شناسی در پژوهش‌های سالمندی»

گزارش نشست علمی «مسئله‌شناسی در پژوهش‌های سالمندی» نشست علمی «مسئله‌شناسی در پژوهش‌های سالمندی» با هدف تبیین اهمیت انتخاب و صورت‌بندی دقیق مسئله در تولید دانش معتبر و سیاست‌گذاری مؤثر در حوزه سالمندی، روز شنبه ۲۲ آذرماه ۱۴۰۴ از ساعت ۱۳ تا ۱۵ در دانشگاه علامه طباطبایی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، سالن شعاری‌نژاد برگزار شد.

 

این نشست با توجه به روند شتابان سالمندشدن جمعیت در ایران و جهان، بر این محور تأکید داشت که پرداختن به سالمندی صرفاً به‌عنوان یک پدیده زیستی کافی نیست و مستلزم نگاهی چندبعدی، بین‌رشته‌ای و مبتنی بر شواهد علمی است. از این‌رو، نشست حاضر تلاش کرد با تمرکز بر «مسئله‌شناسی»، مسیر پژوهش‌های سالمندی و پیامدهای آن را در حوزه‌های آموزشی، درمانی و سیاست‌گذاری مورد بازاندیشی قرار دهد.

 

در این نشست، دکتر عبدالله معتمدی (استاد تمام دانشگاه علامه طباطبایی) به‌عنوان میزبان حضور داشتند و دکتر سعید غیاثی ندوشن، دکتر محمدباقر حسنوند، دکتر مهدی خانجانی و دکتر مهدی زارع بهرام‌آبادی (اعضای هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی) به همراه خانم دکتر مریم نورشاهی (استاد دانشگاه شهید بهشتی و سرپرست مرکز ملی) به‌عنوان استاد مدعو در ارائه‌ها و مباحث نشست مشارکت کردند.

 

بازاندیشی نظریه‌های سالمندی و نقد رویکردهای کارکردمحور در بخش نخست نشست، دکتر سعید غیاثی ندوشن با تأکید بر نقش بنیادین نظریه‌ها در جهت‌دهی پژوهش‌ها و سیاست‌های سالمندی، سالمندان را نه صرفاً گروهی نیازمند حمایت، بلکه به‌مثابه حاملان سرمایه‌های دانشی، فرهنگی و تجربی معرفی کردند.

 

ایشان با نقد قرائت‌های تقلیل‌گرایانه از نظریه «سالمندی فعال» بیان داشتند که تأکید افراطی بر بهره‌وری و کارکرد ممکن است به طرد نمادین سالمندانی منجر شود که به دلایل زیستی یا عملکردی دچار محدودیت هستند. در همین راستا، الگوهایی همچون «دانشگاه سالمندان» و «دانشگاه دوستدار سن» به‌عنوان بستری برای مشارکت آموزشی و حضور اجتماعی سالمندان مطرح شد. مراقبین کودکان استثنایی و پیوند آن با سالمندی والدین در ادامه، دکتر محمدباقر حسنوند با تمرکز بر تجربه زیسته مراقبین کودکان استثنایی، پیوند عمیق این موضوع با سالمندی والدین را مورد توجه قرار دادند.

 

ایشان با اشاره به شکاف میان سیاست‌های حمایتی مصوب و واقعیت‌های اجرایی، به نگرانی مزمن والدین سالمند درباره آینده فرزندانشان و دشواری واگذاری نقش مراقبتی پرداختند. از نکات برجسته این ارائه، اشاره به پدیده‌ای با عنوان «سندروم کسی زبان بچه من را جز من نمی‌فهمد» بود که نشان‌دهنده پیوند عاطفی شدید، فرسودگی روانی مراقبین و پیامدهای بلندمدت آن در دوره سالمندی است.

 

سالمندی سالم و رویکردهای نوین بین‌رشته‌ای در بخش سوم نشست، خانم دکتر مریم نورشاهی به‌صورت برخط به ارائه مباحثی درباره سالمندی سالم پرداختند. ایشان سالمندی را پدیده‌ای چندبعدی دانسته و بر ضرورت توجه هم‌زمان به ابعاد زیستی، روانی، اجتماعی و اقتصادی تأکید کردند. در این بخش، تفاوت میان سن تقویمی و سن بیولوژیک مطرح شد و نقش آمادگی جسمانی، شاخص نحیفی و شبکه‌های مغزی در کیفیت سالمندی مورد بررسی قرار گرفت.

 

همچنین، به اثرگذاری تمرینات فانکشنال، تمرینات شناختی و فناوری‌هایی مانند واقعیت مجازی در بهبود عملکرد شناختی و اتصالات شبکه‌های مغزی سالمندان، از جمله مبتلایان به آلزایمر اشاره شد.

 

ایشان همچنین با ارائه داده‌های آماری، افزایش هزینه‌های سلامت در ایران طی دو دهه اخیر را مطرح کرده و نبود رویکردهای پیشگیرانه را از عوامل اثرگذار دانستند.

 

بر این اساس، تأکید شد سیاست‌گذاری سالمندی باید پیشگیری را هم‌تراز با درمان در نظر بگیرد. فناوری دیجیتال و خدمات سلامت روان سالمندان در بخش بعدی، دکتر مهدی زارع بهرام‌آبادی به بررسی نقش فناوری دیجیتال در خدمات سلامت روان سالمندان پرداختند.

 

ایشان مزایایی همچون افزایش دسترس‌پذیری، سهولت استفاده، انعطاف‌پذیری و ارتقای سواد سلامت روان را از ظرفیت‌های مهم این حوزه عنوان کردند. بر اساس مرورهای نظام‌مند مطرح‌شده، اثربخشی مداخلات شناختی–رفتاری اینترنتی و تلفنی در کاهش افسردگی سالمندان تأیید شده و نقش فناوری‌های برخط در کاهش احساس تنهایی و افزایش مشارکت اجتماعی نیز مؤثر گزارش شده است.

 

در این بخش، مفهوم «شکاف دیجیتال خاکستری» به‌عنوان یکی از چالش‌های جدی مطرح شد که می‌تواند پیامدهایی نظیر افزایش احساس تنهایی، افسردگی و اضطراب به همراه داشته باشد. همچنین بر اهمیت آموزش مهارت‌های دیجیتال، حمایت مدیریتی، زیرساخت مناسب و رعایت اصول اخلاقی از جمله رضایت آگاهانه، حفظ حریم خصوصی و خودمختاری سالمندان تأکید شد. معرفی پژوهش در حال اجرا با رویکرد نقشه‌یابی شواهد در بخش پایانی نشست، دکتر مهدی خانجانی پژوهشی در حال اجرا با روش «نقشه‌یابی شواهد» (Evidence Mapping) را معرفی کردند.

 

در این پژوهش، مطالعات حوزه سالمندی منتشرشده در پایگاه SID تحلیل شده است. یافته‌های اولیه نشان می‌دهد تمرکز اصلی پژوهش‌های داخلی بر حوزه سلامت بوده و موضوع «معنای زندگی سالمندان» سهم اندکی در تحقیقات موجود دارد.

 

مقرر شد نتایج نهایی این پژوهش پس از تکمیل، در قالب مقاله یا پوستر علمی منتشر شود. جمع‌بندی در پایان نشست، با تأکید بر مسئله‌شناسی دقیق، نگاه بین‌رشته‌ای و پرهیز از رویکردهای تقلیل‌گرایانه، ضرورت بازنگری در مسیر پژوهش‌ها و سیاست‌گذاری‌های سالمندی برجسته شد. همچنین توجه هم‌زمان به پیشگیری و درمان، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و به‌رسمیت‌شناختن ظرفیت‌های متنوع سالمندان از جمله محورهای کلیدی این نشست بود که می‌تواند زمینه‌ساز ارتقای کیفیت پژوهش‌ها و پاسخ‌گویی مؤثرتر به چالش‌های سالمندی در جامعه باشد.