نشست نقد و بررسی کتاب «تحول زبان با پژوهشی در تأثیر سنت شفاهی در تحول زبان»

نشست نقد و بررسی کتاب «تحول زبان با پژوهشی در تأثیر سنت شفاهی در تحول زبان» روز شنبه ۲۷ تیرماه ۱۴۰۵ با حضور نویسندگان اثر، استادان و صاحب‌نظران حوزه زبان و ادبیات فارسی و جمعی از علاقه‌مندان، به‌صورت حضوری و برخط در کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه علامه طباطبائی برگزار شد.

در این نشست، دکتر عباسعلی وفائی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی و نویسنده نخست کتاب، دکتر هادی نورمحمدی، پژوهشگر و نویسنده دوم اثر، دکتر ابراهیم خدایار، دانشیار دانشگاه تربیت مدرس، و دکتر بتول واعظ، دانشیار دانشگاه علامه طباطبائی، حضور داشتند.

در ابتدای نشست، دکتر عباسعلی وفائی با اشاره به ضرورت انجام پژوهش‌های بنیادین در حوزه زبان، اظهار کرد: در سال‌های اخیر مطالعات زبانی، به‌ویژه در حوزه زبان به معنای عام، کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ در حالی که تمامی آثار ادبی در بستر زبان شکل می‌گیرند و شناخت سازوکارهای تحول آن اهمیت ویژه‌ای دارد.

وی با بیان اینکه حوزه سنت شفاهی در مطالعات زبان‌شناختی کمتر کاوش شده است، افزود: زبان همواره همراه با انسان در حال تحول است و این دگرگونی‌ها در سطوح صرفی، نحوی و آوایی رخ می‌دهد. در این کتاب تلاش شده است عوامل درون‌زبانی و برون‌زبانی مؤثر بر تحول زبان بررسی شوند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی با تأکید بر ظرفیت‌های زبان فارسی تصریح کرد: زبان فارسی به دلیل برخورداری از نظام واژه‌سازی و ساختار نحوی توانمند، در طول تاریخ توانسته است پویایی خود را حفظ کند و حتی در دوره‌های نفوذ زبان‌های عربی و ترکی نیز هویت و انسجام خود را از دست ندهد. این زبان در مواجهه با واژه‌های بیگانه نیز رویکردی فعال داشته و با بومی‌سازی آن‌ها، زمینه تداوم و غنای خود را فراهم کرده است.

دکتر وفائی همچنین با اشاره به نقش سنت شفاهی در تحول زبان گفت: سابقه سنت شفاهی به قدمت حضور انسان بازمی‌گردد و زبان گفتاری به دلیل ارتباط مستقیم با محیط اجتماعی، با سرعت بیشتری دستخوش تغییر می‌شود. در مقابل، کتابت تا حدی از شتاب این تحولات می‌کاهد. از همین رو، برای شناخت دقیق تحول زبان فارسی باید سنت شفاهی از دوران کهن تا امروز مورد مطالعه قرار گیرد.

در ادامه نشست، دکتر هادی نورمحمدی با تبیین مبانی نظری کتاب اظهار کرد: سه فصل نخست این اثر به بررسی عوامل درون‌زبانی و برون‌زبانی تحول زبان اختصاص یافته و در آن، رابطه میان سنت شفاهی و تغییرات زبانی تحلیل شده است. به گفته وی، سرعت تحولات در زبان گفتاری بیش از زبان نوشتاری است و این ویژگی را می‌توان یکی از مهم‌ترین عوامل تحول زبان دانست.

وی با اشاره به جایگاه سنت شفاهی در ایران باستان افزود: در دوره اشکانیان، گفتار و انتقال شفاهی از جایگاه مقدسی برخوردار بود و کتابت چندان مطلوب تلقی نمی‌شد. این نگرش موجب شد زبان در دوره‌های طولانی، پیش از گسترش کتابت، با سرعت بیشتری دچار تحول شود.

دکتر نورمحمدی همچنین با تأکید بر نقش متون مکتوب در تثبیت زبان گفت: نزول قرآن نقش مهمی در همگرایی زبان عربی در سرزمین‌های مختلف داشته و در زبان فارسی نیز آثاری همچون شاهنامه، در حفظ و استمرار زبان فارسی نقشی تعیین‌کننده ایفا کرده‌اند. وی ابراز امیدواری کرد که در ادامه این پژوهش، با مقایسه یافته‌ها با زبان‌های دیگر، زمینه ارائه نظریه‌ای جامع درباره نقش سنت شفاهی در تحول زبان فراهم شود.

در بخش نقد و بررسی، دکتر ابراهیم خدایار ضمن برشمردن نقاط قوت کتاب، آن را اثری نوآورانه در حوزه مطالعات زبان‌شناسی دانست و گفت: این اثر با ارائه پژوهشی مستقل، زمینه مناسبی برای مطالعات عمیق‌تر درباره تحولات زبان فراهم کرده است. وی در عین حال پیشنهاد کرد در چاپ‌های آینده، آثار فارسی و انگلیسی مرتبط با این موضوع بیشتر مورد توجه قرار گیرد و برخی مباحث، از جمله جایگاه وام‌واژه‌ها، با دقت بیشتری بررسی شوند.

وی همچنین به اهمیت پرداختن به جنبه قدسی سنت شفاهی در ایران باستان اشاره کرد و افزود: از دیگر ویژگی‌های مثبت کتاب می‌توان به فصل‌بندی منسجم، نثر روان و توجه به ظرفیت‌های خط فارسی در حفظ تنوع آوایی و گویشی اشاره کرد.

در ادامه، دکتر بتول واعظ این کتاب را پژوهشی بنیادی در حوزه مطالعات زبان توصیف کرد و گفت: ساختار منظم، عنوان‌بندی دقیق و انسجام مطالب از ویژگی‌های ارزشمند این اثر است. وی با اشاره به کمبود پژوهش‌های مرتبط با سنت شفاهی در زبان فارسی، ابراز امیدواری کرد در تحقیقات آینده، گونه‌های زنده سنت شفاهی همچون روایت‌ها، افسانه‌ها، متل‌ها، لالایی‌ها و تعزیه‌ها نیز به‌عنوان پیکره پژوهش مورد بررسی قرار گیرند و نسبت میان ذهنیت شفاهی و نوشتاری تحلیل شود.

وی در عین حال برخی پیشنهادهای اصلاحی از جمله رفع برخی تکرارها، تقویت انسجام منطقی بعضی از بخش‌ها و بازنگری در ترجمه برخی منابع را برای چاپ‌های بعدی کتاب مطرح کرد.

در پایان این نشست، نویسندگان کتاب ضمن پاسخ به دیدگاه‌ها و نقدهای مطرح‌شده، به پرسش‌های حاضران درباره اهمیت این پژوهش و راهکارهای تقویت جایگاه و گسترش نفوذ زبان فارسی، به‌ویژه در مناطق پیرامونی ایران از جمله آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی، پاسخ دادند.